تزکيه در لغت به معناي راستي ، درستي ، رشد، برکت و طهارت آمده و در نگاه قرآن عبارت است از پيراستن ظاهر و باطن از آلودگي هاي شرک ، کفر، ضلالت ، اخلاق رذيله ، صفات خبيثه و گناهان صغيره و کبيره و آراستن نفس به صفات حميده و باورهاي بايسته
قرآن کريم براي اين صفت اخلاقي اهميت و ارزش فوق العاده اي قائل شده است که اين اهميت را مي توان از امور ذيل به دست آورد
تزکيه هدف بعثت انبيا: قرآن در آياتي هدف از بعثت انبيا ازجمله پيامبر اسلام را تزکيه بشر ذکر کرده است ؛ «کما ارسلنا فيکم رسولا منکم يتلوا عليکم ايتنا و يزکيکم». (بقره 151)
فلاح و رستگاري در گرو تزکيه نفس: رسيدن به فلاح و رستگاري دنيوي و اخروي بالاترين هدف هر انسان مومن است که قرآن راه رسيدن به اين هدف را تزکيه نفس برشمرده است ؛ «قدافلح من تزکي».(اعلي 14
تقدم تزکيه بر تعليم و تعلم: کسب علم و تخصص و رسيدن به درجات بالاي علمي داراي ارزش بسيار است و باوجود ارزش علم قرآن پاک کردن درون را برتر از آن مي داند
از اين رو در 3 آيه از 4 آيه اي که قرآن اين 2 موضوع را همراه يکديگر ذکر کرده ، تزکيه را مقدم بر تعليم و تعلم نموده است ؛ «و يزکيهم و يعلمهم الکتب والحکمه»
فلسفه اين امر آن است که زماني علم و تخصص براي فرد و جامعه سودمند خواهد بود که همراه با تزکيه و تعهد باشد و در غير اين صورت خطرات آن براي بشريت بيشتر از منافع آن خواهد بود.
:قرآن در آياتي ديگر عوامل و راههاي تزکيه نفس را برمي شمارد که ازجمله اين عوامل عبارت است از
توفيق الهي: مهمترين عامل بشر توفيق الهي و فراهم کردن اسباب آن از جانب خداوند است که اگر عنايت خداوند نباشد، هيچ کس قادر به پاک کردن خود از آلودگي ها نخواهد بود: «و لولا فضل الله عليکم و رحمته ما زکي منکم من احد ابدا و لکن الله يزکي.» (نور21) مومنان بايد در اين راه ابتدا از خود خداوند تقاضاي کمک کنند
رهبران الهي: از ديگر عوامل رسيدن انسان به تزکيه ، رهبران و راهنمايان ديني اند، که بدون راهنما و مرشد انسان هيچ گاه نمي تواند به هدف خود برسد
لذا خداوند انبياي الهي را براي رسيدن بشر به اين هدف به سوي آنان فرستاد: «اذ بعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم ئايته و يزکهيم.»
انجام اعمال صالح: کارهاي نيک و صالح موجب محو شدن آلودگي ها و اخلاق ناپسند از وجود انسان مي شود؛ «ان الحسنت يذهبن السيئات.»
قرآن کريم: تلاوت قرآن کريم و عمل به آن از ديگر عوامل مهم تزکيه نفس از نگاه قرآن است. لذا خداوند در آيه اي مي گويد ما رسول خود را به سوي شما فرستاديم تا با تلاوت آيات قرآن شما را پاک نمايد: «کما ارسلنا فيکم رسولا منکم يتلوا عليکم ئايتنا و يزکيکم.»
مسجد: مسجد و ديگر مکانهاي عبادي نيز در تزکيه انسان و زدودن آلودگي ها از او نقش بسزايي دارند؛ لذا قرآن در مورد مسجد قبا مي گويد: در آن مرداني به عبادت مشغولند که دوست دارند خود را پاک نمايند؛ «لمسجد اسس علي التقوي... فيه فيه رجال يحبون ان يتطهروا».
عمل به واجبات و ترک محرمات: قرآن در آيات متعددي مومنان را به رعايت واجبات و ترک محرمات الهي فراخوانده و آن را موجب طهارت قلوب آنان برشمرده است. ازجمله در آيه 53 احزاب به مومنان سفارش مي کند با زنان پيامبر از وراي حجاب سخن بگويند. سپس اين عمل را موجب تزکيه و طهارت قلوب مومنان و زنان پيامبر برشمرده است؛ «اطهر لقلوبکم و قلوبهن».
