آيا دين با حقوق بشر سازگار نيست ؟ سئوالي است كه امروزه در محافل اكادميك مطرح است . كشورهايي كه بنياد سياست ديني دارند از سازگار بودن دين با حقوق بشر سخن ميگويند . دين را حافظ حقوق انسان و پاسدار معنوي حقوق بشر مي نگارند . در مقابل ، كسان ديگري دين را ذاتا ناسازگار با حقوق بشر و عامل انكار و تضييع آن مي پندارند ؟ نويسنده در اين مقاله ، دين را باستانى و حقوق بشر را پديدهاى نو و مبناى دين را عبوديت و مبناى حقوق بشر را انسان چونان ......انسان ذكر مىكند و
نكته نخست در مورد سازگارى يا ناسازگارى دين با حقوق بشر اين است كه دينها عمدتا باستانىاند، اما حقوق بشر پديدهاى است جديد. گسست شاخص عصر جديد، گسست از عبوديت است؛ باور به آزادى انسان و تلاش او براى به دست گرفتن سرنوشت خويش است. دين يعنى عبوديت و عبادت. عصر جديد، عصر گسست از دين است. مشخصه عمده اين گسست دينستيزى و دينزدايى نيست؛ بلكه دستكارىهايى در دين است تا باورهاى دينى در كار انسان عصر جديد بىسامانى پديد نياورند. حقوق بشر با اصل دين كه عبوديت است، مشكل دارد. موضوع حقوق بشر، انسان به منزله انسان است. در اعلاميه جهانى حقوق بشر مجموعهاى از آزادىها برشمرده شده است كه حق هر انسانىاند. ماده نخست اعلاميه با صراحت مىگويد: «تمام افراد بشر آزاد زاده مىشوند و از لحاظ حيثيت و كرامت و حقوق با هم برابرند» و ماده دوم بر اين مبنا قيد مىكند: «هر كس مىتواند بىهيچگونه تمايزى به ويژه از حيث نژاد، رنگ، جنس، زبان، دين، عقيده سياسى يا هر عقيده ديگر و همچنين منشأ ملى يا اجتماعى، ثروت، ولادت يا هر وضعيت ديگر، از تمام حقوق و همه آزادىهاى ذكر شده در اين اعلاميه بهرهمند گردد». اين بينش با نگرش دين، خاصه در نوع توحيدى آن ناسازگار است. از منظر اين دينها، در دورهاى كه هنوز عصر جديد آنها را وادار به همسازى با پىآمدهاى ادراك آزادى نكرده است، نمىتوان حكم كرد كه همه انسانها با هر دين و عقيدهاى، «از لحاظ حيثيت و كرامت و حقوق با هم برابرند». بنابراين مىتوان گفت كه دين اصيل سنتى، يعنى آن دين دستكارى نشده توسط عصر جديد، دركى از حقوق بشر نداشته است؛ زيرا حقوق بشر با گسست از عبوديت شكل گرفته است؛ اما آندين بر بنياد عبوديت بوده است. پس دين با حقوق بشر سازگار نيست. «دين با حقوق بشر سازگار است». اين سخن معمولاً بيش از آنكه بخواهد مدعى ثبت واقعيت در گزارهاى و آغازگر يك بحث نظرى باشد، بيان يك خواست، آرزو، انتخاب و سليقه است. چنين گزارهاى را در اين مفهوم، گزاره گفتارى مىناميم و معناى آنرا در گفتار جارى زيست ـ جهانى مىجوييم.
زبان استراتژيك دينى دين، همهگير است و مقولههايش مانند هر پديده همهشمول ديگرى، در گفتار همگانى تعريف مىشود؛ تعريف نه در معناى مرزگذارى معرفتى، بلكه به صورت تشخصيابى در كاربرد. زبان تخصصى دين از نوع زبان نظرى نيست؛ بلكه چيزى است در زمره گفتارهاى استراتژيك هدفدار كه ابزارهاى آن فراهم مىشود. يكى از اين ابزارها مىتواند مبهمگويى و ابهامآفرينى باشد. زبان عالمان دينى، زبان يك شغل است و آوازهگرىهايشان، تبليغ براى متاع معينى است. دين، موضوع هميشگى تفسير است. به تعداد مؤمنان، دين وجود دارد. اشتراك در يك فرهنگ دينى كه قاموس، آداب، رسوم، منش اخلاقى و جهانبينى خاص خود را دارد، مجموعهاى را مشخص مىكند كه به صورت طبيعى - تاريخى شكل مىگيرد. كسىكه در جامعهاى با دينى خاص متولد شود، معمولاً به كيش آن جامعه درمىآيد. اين وجه طبيعى آن مجموعه است. اعتقاد دينى، اعتقاد يك مجموعه تاريخى است كه اگر نباشد، آن اعتقادها نيز وجود ندارند. از اين نظر، حكمهاى اعتقادى از نوع گزارههاى مياننهادى استدلال پذير نيستند و آنجايى كه با استدلال پيش مىروند، از منطق به صورت ابزارى براى سخنورى و آوازهگرى استفاده .مىكنند
